|
690 SHARES |
झापा । धार्मिक आस्थासँगै पारिवारिक प्रेम, दीर्घायुको कामना र सामाजिक एकताको सन्देश बोकेको भाइटीका केवल परम्परा होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको आत्मीयताको सांस्कृतिक उत्सव पनि हो।
तिहारको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन मनाइने भाइटीका नेपाली हिन्दू संस्कृतिको एक विशिष्ट पर्व हो। दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने, मखमली र सयपत्रीका माला पहिर्याउने तथा मिठामिठा परिकार खुवाउने यो पर्वले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ। दाजुभाइको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र सुखसमृद्धिको कामना गर्दै मनाइने भाइटीका धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र भावनात्मक सम्बन्धको सुन्दर संगम हो।
भाइटीका केवल निधारमा रङ लगाउने र उपहार आदानप्रदान गर्ने पर्व मात्र होइन। यसले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको माया, विश्वास, सम्मान र एकअर्काप्रतिको जिम्मेवारीलाई पनि स्मरण गराउँछ। भौगोलिक दूरी, व्यस्त दैनिकी र बदलिँदो जीवनशैलीका बीच परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा जोड्ने अवसरका रूपमा पनि यसको विशेष महत्त्व छ।
यमराज र यमुनाको प्रेमसँग जोडिएको धार्मिक विश्वास
भाइटीकाको धार्मिक सम्बन्ध पौराणिक पात्र यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग जोडिएको छ। धार्मिक कथनअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई घरमा निमन्त्रणा गरी श्रद्धा र सत्कारपूर्वक पूजा गरेकी थिइन्। उनले दाजुको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र सुखसमृद्धिको कामना गर्दै निधारमा टीका लगाइदिएकी थिइन्।
बहिनीको प्रेम र आतिथ्यबाट प्रसन्न भएका यमराजले वरदान माग्न आग्रह गरेपछि यमुनाले हरेक वर्ष यस दिन दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच भेटघाट, टीका र आशीर्वादको परम्परा कायम रहोस् भन्ने इच्छा व्यक्त गरेको धार्मिक विश्वास छ।
त्यसैले भाइटीकालाई यमद्वितीया पनि भनिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन दिदीबहिनीले टीका लगाइदिँदा दाजुभाइलाई यमराजको भयबाट मुक्ति मिल्ने र अकाल मृत्युबाट रक्षा हुने विश्वास गरिन्छ। यही आस्थाका कारण भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु र कल्याणको कामना गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
सात रङको टीका : जीवनका सातवटा शुभकामना
भाइटीकाको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष हो, निधारमा लगाइने सप्तरङ्गी टीका। रातो, पहेँलो, नीलो, हरियो, सेतो, सुन्तला लगायतका विभिन्न रङ समेटिएको टीकाले पर्वलाई थप रङ्गीन र अर्थपूर्ण बनाउँछ।
सांस्कृतिक तथा प्रतीकात्मक व्याख्याअनुसार रातो रङ प्रेम, शक्ति र साहसको प्रतीक हो भने पहेँलो रङ पवित्रता र ज्ञानसँग जोडिन्छ। सेतोले शान्ति र शुद्धता, हरियोले प्रकृति र समृद्धि तथा नीलोले विशालता र स्थिरताको सङ्केत गर्छ। सुन्तला रङ ऊर्जा र उत्साहको प्रतीक मानिन्छ।
यी रङको संयोजनले मानिसको जीवनमा सुख, शान्ति, समृद्धि, ज्ञान, ऊर्जा र सकारात्मकताको कामना व्यक्त गर्छ। सप्तरङ्गी टीकाको यही विविधताले जीवनका अनेक आयामलाई समेटेको सांस्कृतिक सन्देश दिन्छ।
धार्मिक आस्थाभन्दा पर वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक महत्त्व
भाइटीकालाई धार्मिक दृष्टिकोणबाट मात्र होइन, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पनि हेर्न सकिन्छ। आधुनिक जीवनशैलीका कारण परिवारका सदस्यबीच भेटघाट र संवाद कम हुँदै गएको अवस्थामा यस्ता पर्वले सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने अवसर प्रदान गर्छन्।
भाइटीकामा दाजुभाइ र दिदीबहिनी एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। बाल्यकालका सम्झना साट्छन्, सुखदुःखका कुरा गर्छन् र एकअर्काप्रति शुभकामना व्यक्त गर्छन्। यसले पारिवारिक आत्मीयता बढाउन, एक्लोपन कम गर्न र भावनात्मक सम्बन्ध बलियो बनाउन सहयोग पुर्याउँछ।
मनोवैज्ञानिक दृष्टिले परिवार र आफन्तबाट प्राप्त हुने माया, साथ र सामाजिक समर्थन मानिसको भावनात्मक स्वास्थ्यका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले भाइटीकाजस्ता पारिवारिक पर्वले मानिसमा अपनत्व, खुसी र सामाजिक सुरक्षाको अनुभूति गराउन सक्छन्।
भाइटीकामा निधारको दुई आँखाको बीचमा टीका लगाउने चलन छ। यस स्थानलाई धार्मिक परम्परामा आज्ञाचक्रसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। टीका लगाउँदा हुने स्पर्शले धार्मिक तथा भावनात्मक अनुभूति गराउन सक्छ। तर निधारमा टीका लगाएकै कारण मस्तिष्क सक्रिय हुने, आयु बढ्ने वा रोग निको हुने वैज्ञानिक प्रमाण भने स्थापित छैन।
ओखर, बदाम र मिठाई : परम्पराभित्र पोषणको पक्ष
भाइटीकामा दाजुभाइलाई ओखर, बदाम, काजु, किसमिस, नरिवल तथा विभिन्न मिठाई दिने चलन छ। यी परिकार केवल उपहार वा परम्पराका सामग्री मात्र होइनन्, पोषणका दृष्टिले पनि उपयोगी छन्।
ओखर, बदाम र काजुमा स्वस्थ बोसो, प्रोटिन, भिटामिन तथा विभिन्न खनिज तत्त्व पाइन्छन्। किसमिस र अन्य सुक्खा फलफूलले ऊर्जा प्रदान गर्छन्। सन्तुलित मात्रामा सेवन गर्दा यस्ता खानेकुरा शरीरका लागि उपयोगी हुन सक्छन्।
यसरी परम्पराले आत्मीयता र सत्कारसँगै खानेकुरा बाँड्ने तथा एकअर्काको खुसीमा सहभागी हुने सामाजिक संस्कारलाई पनि निरन्तरता दिएको छ।
मखमली, सयपत्री र दुबो : दीर्घायु र निरन्तरताका प्रतीक
भाइटीकामा प्रयोग गरिने फूलमालाको पनि आफ्नै सांस्कृतिक अर्थ छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मखमली, सयपत्रीका माला र दुबो लगाइदिने चलन छ।
मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले यसलाई दीर्घायु र चिरस्थायी सम्बन्धको प्रतीक मानिन्छ। सयपत्रीले उत्सव, उमङ्ग र खुसीको सन्देश दिन्छ भने दुबोलाई निरन्तरता, समृद्धि र दीर्घजीवनको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
यी फूल र वनस्पतिको प्रयोगले प्रकृतिसँग मानिसको सम्बन्ध तथा नेपाली संस्कृतिमा प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई समेत उजागर गर्छ।
तेलको घेरा र ओखर फुटाउने परम्पराको अर्थ
भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई पूजा गर्दा वरिपरि तेल र पानीको धारा लगाउने तथा ओखर फुटाउने परम्परा पनि छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यसरी तेलको घेरा लगाउँदा दाजुभाइलाई नकारात्मक शक्ति र यमराजको भयबाट रक्षा हुने विश्वास गरिन्छ।
ओखर फुटाउने परम्परालाई पनि बाधा, विघ्न र अशुभ शक्तिलाई हटाउने प्रतीकात्मक कर्मका रूपमा लिइन्छ। तेलको घेराले सुरक्षा र संरक्षणको भाव व्यक्त गर्छ। यद्यपि यी धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास हुन्, मृत्यु वा दुर्घटनाबाट जोगाउने वैज्ञानिक उपायका रूपमा भने लिन मिल्दैन।
बदलिँदो समाजमा भाइटीकाको सन्देश
परम्परागत रूपमा भाइटीकालाई दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गर्ने पर्वका रूपमा मनाइँदै आए पनि यसको सन्देश अहिले अझ व्यापक बन्दै गएको छ। यो दाजुभाइले दिदीबहिनीको सम्मान, सुरक्षा र खुसीको कामना गर्ने अवसर पनि हो।
आजको समाजमा महिला र पुरुषबीच समानता, पारस्परिक सम्मान र स्वतन्त्रताको विषय महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको07:19:54 छ। यस्तो अवस्थामा भाइटीकाले दुवै पक्षबीच समान आत्मीयता, विश्वास र जिम्मेवारीको सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गर्छ।
दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध कुनै एक दिनको टीका र उपहारमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। एकअर्काको दुःखसुखमा साथ दिने, आवश्यकता पर्दा सहयोग गर्ने, विचार र भावनाको सम्मान गर्ने तथा जीवनका हरेक मोडमा एकअर्काको साथमा रहने प्रतिबद्धता नै यस पर्वको वास्तविक मर्म हो।
विदेशमा रहेका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीका लागि भाइटीका झनै भावुक अवसर बन्ने गरेको छ। परिवारसँग टाढा रहँदा पनि भिडियो कल, सन्देश र अन्य माध्यमबाट शुभकामना साटासाट गर्ने क्रम बढेको छ। यसले प्रविधिको विकाससँगै परम्परा मनाउने शैली परिवर्तन भए पनि सम्बन्धको महत्त्व नघटेको देखाउँछ।
टीकाभन्दा ठूलो सम्बन्ध
भाइटीका नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक प्रेम र सामाजिक एकताको प्रतीक हो। धर्मले यसलाई यमराज र यमुनाको प्रेमसँग जोडेको छ भने सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक दृष्टिले यसले पारिवारिक आत्मीयता, भावनात्मक सुरक्षा र आपसी सहयोगको महत्त्व सम्झाउँछ।
पर्वहरू समयसँगै मनाउने शैलीमा परिवर्तन आउन सक्छ। तर तिनले बोकेको मूल भावना र मानवीय सम्बन्धको महत्त्व भने सधैँ उत्तिकै रहन्छ। भाइटीकाको सुन्दरता पनि यही हो—यसले निधारमा सात रङ सजाउँछ र मनमा सम्बन्धका अनगिन्ती रङ भरिदिन्छ।
अन्ततः टीकाले निधार सजिन्छ, फूलमालाले शरीर सजिन्छ, तर आत्मीयताले सम्बन्ध सजिन्छ। भाइटीकाको वास्तविक अर्थ एक दिन टीका लगाउनु मात्र होइन, जीवनभर एकअर्काको सम्मान गर्दै सुखदुःखमा साथ निभाउनु हो।
